مرصاد:
تحلیل ابعاد تاریخی و اجتماعی واقعه فاطمیه
به گزارش شبکه مرصاد، حجت الاسلام حامد کاشانی در سلسله سخنرانی‌های خود در ایام فاطمیه، به بررسی ابعاد تاریخی و اجتماعی واقعه فاطمیه پرداخته و به این پرسش پاسخ می‌دهد که چرا مردم مدینه با وجود آگاهی از مقام و منزلت حضرت زهرا(س)، در برابر ظلم به آن حضرت سکوت کردند. این مباحث در چند بخش به مخاطبان ارائه خواهد شد.
با نگاهی به حوادث جامعه عصر پیامبر اکرم(ص) پس از رحلت ایشان، باید توجه داشت که بسیاری از اتفاقات ناشی از جهل و ناآگاهی مردم نبود. اگرچه در واقعه کربلا برخی حقیقت امام حسین(ع) را نمی‌شناختند و در جنگ صفین نیز برخی از شامیان امیرالمؤمنین(ع) را نمی‌شناختند، اما مردم مدینه به خوبی مقام حضرت زهرا(س) را می‌دانستند. مشکل فقط در ندانستن نبود، بلکه دانستن به تنهایی برای عمل کردن کافی نیست. صرف آگاهی از واجب و حرام الهی نمی‌تواند جامعه را به عمل وادارد. باید کاری کرد که معروف به یک ارزش عمومی تبدیل شود و منکر به عنوان یک ناهنجاری اجتماعی شناخته شود.
بنابراین، وقتی در جامعه‌ای افراد آگاهی دارند اما تحرک و انگیزه لازم برای دفاع از حق را ندارند، باید به دنبال عواملی دیگر باشیم. یکی از این عوامل، حضور افرادی است که بار حق را به دوش می‌کشند و به عنوان پیش‌قراول در جامعه فعالیت می‌کنند. اگر بخواهم این بحث را در یک جمع دانشجویی مطرح کنم، عنوان آن را «نقش الگوهای میانی در پیشبرد حق» می‌گذارم.
هنگامی که به خانه امیرالمؤمنین(ع) حمله شد، حضرت فرمودند: «وا جعفرا!»؛ یعنی جعفر کجاست؟ این سؤال نشان‌دهنده نیاز به افرادی از جنس مردم برای همراهی در دفاع از حق است. اگرچه حضور امیرالمؤمنین(ع) برکات خاص خود را دارد، اما برای همراه کردن همه جامعه، نقش افراد دیگری نیز ضروری است. به همین ترتیب، حضرت درباره عمار می‌فرمودند: «أین عمار؟»؛ این به معنای آن نیست که عمار می‌تواند جای امیرالمؤمنین(ع) را بگیرد، بلکه نشان‌دهنده نقش مهم اوست. جامعه به امیرالمؤمنین(ع) نیاز دارد و در کنار آن، به عمارهایی نیاز دارد که در میان مردم روشنگری کنند و هزینه دفاع از حق را بپردازند.
برای مثال، پیش از جنگ جمل، عایشه برای برخی از بزرگان نامه نوشت تا آنان را به سمت خود جذب کند. زید بن صوحان، یکی از افراد مورد اعتماد مردم کوفه، از این جمله بود. او در پاسخ به عایشه یادآوری کرد که خداوند او را به کاری فرمان داده که از آن سرپیچی کرده و دیگران را نیز به جهاد با امیرالمؤمنین(ع) فراخوانده است. این اقدام، یک روشنگری بود که آثار آن در تاریخ باقی ماند.
امیرالمؤمنین(ع) نیز درباره اهمیت چنین افرادی سخنانی دارند و می‌فرمایند که اگر بخواهم برخی از رفتارهایی را که با من شده اصلاح کنم، سپاه من پراکنده می‌شود و جز اندکی باقی نمی‌مانند. ایشان توضیح می‌دهند که کسانی که حقیقت امامت را نمی‌شناسند، ممکن است در برابر برخی تصمیم‌ها دچار تردید شوند؛ اما کسانی که این حقیقت را می‌دانند، پای امام می‌ایستند. در جنگ جمل، زید بن صوحان مجروح شد و در لحظات پایانی عمرش، امیرالمؤمنین(ع) بر بالین او حاضر شدند و فرمودند: «خدا تو را رحمت کند، ای زید!» زید با توان اندکی که داشت، از حضرت تشکر کرد و گفت که ایشان او را هدایت کرده‌اند.
زید در پاسخ به این سؤال که چرا در رکاب امیرالمؤمنین(ع) جنگیده است، به فرمان پیامبر(ص) اشاره کرد. او می‌خواست روشن کند که حضورش در کنار امیرالمؤمنین(ع) به دلیل یک موقعیت سیاسی نبود، بلکه به ایمان به فرمان پیامبر(ص) بود. این نکته اهمیت نقش الگوهای میانی را نشان می‌دهد. عایشه نمی‌خواست زید به جمع امیرالمؤمنین(ع) بپیوندد، زیرا می‌دانست حضور چنین فردی می‌تواند دیگران را به حرکت وادارد.
در جنگ صفین نیز نمونه‌های دیگری از این مسئله مشاهده می‌شود. گاهی سپاه امیرالمؤمنین(ع) به دلیل ترس دچار عقب‌نشینی می‌شد و در چنین شرایطی، افرادی مانند مالک اشتر وارد میدان می‌شدند و نیروها را تشویق به ایستادگی می‌کردند. اما همیشه هم یک شخصیت شناخته‌شده نبود که چنین نقشی را ایفا کند. در برخی گزارش‌ها آمده است که زنی در میان سپاه امیرالمؤمنین(ع) در برابر عقب‌نشینی نیروها ایستاد و با سخنان خود آنان را سرزنش کرد. این زن نه فرمانده لشکر بود و نه سابقه نظامی داشت، اما در لحظه‌ای که دیگران عقب نشستند، ایستادگی کرد و توانست عده‌ای را به بازگشت وادار کند.
این نمونه‌ها نشان می‌دهد که گاهی یک فرد در یک موقعیت خاص می‌تواند نقشی ایفا کند که از عهده افراد شناخته‌شده هم برنمی‌آید. در بسیاری از خانواده‌ها نیز زنان چنین نقشی دارند. همواره باید به یاد داشت که هیچ‌کس نباید برای خود توجیهی برای بی‌تفاوتی بسازد. هر فرد باید ببیند در جایگاه خود چه کاری می‌تواند انجام دهد. جهاد فقط یک شکل ندارد و هر کس باید متناسب با توانایی و موقعیت خود در مسیر حق قدم بردارد.
